Fumetti'nin Durumu

Italya'da (sadece Milan'da) Italyan cizgi romanlarinin son durumunu  (gorunurluk-erisilebilirlik-fiyat vb) gozlemleme sansi buldum ; sevenleri icin bazi notlarim ekte : 

Kitapcilar: Cizgi roman kitapcilarda hemen hemen yok gibi, oldugu zaman ise daha 'seckin' oldugu dusunulen grafik romanlar, cizgi roman uzerine yazilmis arastirma kitaplari ya da ciltlenerek toplanmis baskilar halinde varlar. Fumettinin ise kesinlikle ozel bir yeri yok bu raflarda: 

Cizgi Roman Dukkanlari: Kesinlikle bir Marvel-DC & Manga hakimiyeti var. Dunyayi saran Mangalar ve Amerikan 'Comics' bu dukkanlarin ana satis nesnesi. Fumettiler ise cok katli dukkanlarin bir katinda ancak bir-kac raf isgal edebilmekte (Fumetti uzerine uzmanlasan dukkanlar vardir belki ama bana denk gelmedi) : 

   

Gazete Bayileri: Gazete satan, sehri kitapci veya cizgi roman dukkanlarindan cok daha kapsamli bir sekilde sarmis bulunan bu yuzden de kolay ulasilabilir olan bayilerin de maalesef hepsinde cizgi roman yok. Fumetti halen bazi bayilerde bulunmakta, ozellikle bizde de cok sevilen Zagor, Tex, Dylan Dog gibi basliklar buralarda bulunabilmekte ama dedigim gibi sadece bazilarinda. Amerikan cizgi romanlari da anlasilan bu bayilere sureli yayinlar olarak degil belki ama ciltli eski yayinlar olarak girmis durumda. 

Fiyatlara gelince Zagor'un son sayisini (683) 6 euroya aldim, diger sureli yayinlarin-basliklarin fiyatlari da asagi yukari ayni. 

Bunun disinda bazi bayilerde eski iki sayinin toplandigi poset yayinlar bulabilmek (3.5- 3.9 Euro) mumkun:  

Bu kisitli gozlemlerden (4-5 gunluk ve 15-16 satis noktasindan) bir sonuc cikarmak gerekirse Fumetti ureticilerinin kendi ulkesinde gencleri, yeni nesli ellerinden kacirdiklarini soylemek mumkun. Genclerin tercihleri -eger cizgi roman okuyacaklarsa- Mangalar ve Amerikan cizgi romanlarindan yana (ve bunlari satan ozel dukkanlardan elbette). Internetten konu uzerine bulunan veriler, anketler de bu kisitli gozlemi desteklemekte. Bunun olasi nedenleri ise bu yaziyi asan bir konu elbette.

Fumetti satislarinin yillar bazinda hizla dustugunun ve bazi basliklarin birbiri ardina veda ettiklerinin farkindaydik zaten, anlasilan bir-kac on yil icerisinde 'fumetti' kendi evinde bile belki sadece birkac baslikla ve ozel baskilarla devam eden, kisitli bir okur kitlesine sahip bir durumda hayatina devam edecek. 

Zagor ve Kandraks

Hintlilerden Cinlilere; Japonlardan Vikinglere, Yahudilerden Keltlere pek cok toplulugun Kolomb oncesi donemde bir sekilde Kuzey veya Guney Amerikaya ulastigi, buralarda yerlesimler kurduklari, sonrasinda yok olduklari veya asimile olup yerlilere karistigi yonunde hipotezler vardir. Bu alan delillerin yetersizligi yuzunden simdilik bilimle sozde-bilim arasinda gri bir alanda yeralmakta. Konuyu ciddi bir sekilde inceleyen bilim insanlarinin calismalari komplo teorisyenlerince kulanilmakta, cogu zaman onlarin urettigi sozdearkeolojinin golgesinde kalmakta. 

Saydigimiz bu topluluklardan Amerika'ya ulasmis oldugunu somut delillerle kanitlayabildigimiz simdilik yanlizca Vikingler. Digerleri hakkindaki one surulen tum kanitlar henuz uzmanlarin fikir birligine varamadigi rivayetler seviyesinde. Zagor'un elbette Amerika'ya gelmis-yerlesmis varliklarini surduren Vikinglerle maceralari da var ama oldukca vasat sayilar (yaratici birseyler ortaya koyabilecekken kacirilmis firsatlar).   

Ote yandan cilgin bilim adamlari, gozu donmus haydutlar veya kacakcilar her cizgi romanda bulunur ama Amerika'ya Kolombdan once gelmis bir Druid'in asirlar sonra canlanmasi ve dizinin en onemli kotulerinden biri olmasi fikri oldukca orjinaldir. Asil enteresan olan ise 76 yilinda yaratilan druid karakteri Kandraks'in hikayesindeki detaylaridir: 

80'lerden itibaren ozelikle Colorado'da bir magara agzindaki kayada ogham (keltlerin kullandigi bir alfabe) benzeri karakterinin bulundugu ve akademisyenler arasinda tartisma cikardigi biliniyor. Bu karakterler kimilerince keltlern oghamlari olarak yorumlanmis kimileri de bunlari bolgenin yerli kabilelerinin yaptigini one surmus. 

 

Evet, ilginc olan 80'lerde baslayan bu tartismadan yillar once (hatta akabindeki yillar icinde bu teoriyi savunanlarin kendilerine verdikleri 'diffusyonst' ismiyle kucuk bir kulte donen gruplardan cok once) yaratici kadronun bunlari Kandraks'in hikayesine ustaca yedirmis olmasi: 

Amerikan kitasindaki Oghamlarla Keltler arasinda kurulmaya calisilan iliski belki bir daha eskidir ama populer olup yayilmasinin Kandraks'in dogusundan sonra oldugu kesin. Yaraticilarimiz Kelt samanlari Druidler hakkinda (Asterix'in sirin druidi Büyüfiks'in aksine) insan kurban etme torenlerinden, Grek alfabesiyle olan iliskilerine kapsamli bir arastirma yapip (bu iddialarin tarihsel olarak dogru olup olmamasi onemli degil) ortalama Zagor hikayesinin ustunde, detayli bir yapit ortaya cikarmislar: 

Zagor vs YETI

Once guncel bir haber: yillardir suren Yeti efsanesini besleyen, yasatan ve buyuten en onemli kanitlar olarak bilinen bazi buluntular (kemik, tuy vs. ) uzerinde simdiye dek yapilan en kapsamli DNA analizleri sonucunda bunlardan sekizinin bolgede yasayan ayi turlerine geriye kalanin ise bir kopege ait oldugu saptanmis. Bu kadar kesin bir ispat bile elbette Yeti'yi oldurmeye yetmeyecek :) Insanoglunun hayal gucu Yeti'yi yasatmaya, bolgeye giden kasifler kanit(!) toplamaya, Yeti de populer kultur urunlerinde boy gostemeyedevam edecek.

Yeti efsanesinin koku cok gerilere gitse de gectigimiz yuzyilin baslarindan itibaren bolgeye giden batililarin iddialari ve "bulgulariyla" yeti batida ve dolayisiyla populer kulturde meshur olmaya baslar.

Eric Shipton'in 1951 yilina ait meshur resmi

Cizgi romanin hemen her turlu alt turune defalarca konuk olmustur kar adamimiz ama her halde en unlusu  Herge'nin cizimlerinden konusuna, detaylarina en basarili albumlerinden olan Tenten Tibet'de albumudur (1958-59); buradaki Yeti bolge halkinin korkularinin aksine yumusakbasli, siddetten uzak hatta yanliz diyebilecegimiz bir canavar(!)dir. 

Superhero genresinde hemen heryerde YETI'yi bulmak mumkundur , tek ornek verelim: Batman Himalayalarda Ra's Al Ghul'un pesindeyken team-u yaptigi Frankesteinla birlikte bir grup YETI ile karsilasir ; lakin bunlar da gunun sonunda yine sadece kendi bolgelerini savunmaya calisan masum yaratiklardir.  

Konumuza donersek; Zagor'un ucan kacan butun canavarlarla yuzgoz oldugunu daha once soylemistik ((zagor vs) ama tam Himalayalar neresi Darkwood ormani neresi demek gelirken icimizden yaratici ekibin ustaca mudahalesi ile Zagor da kendini Yeti ile karsikarsiya bulur: Asya'dan bir grup muridiyle Amerika'ya gelen dusmani Krinhar yaninda etkisi altindaki Yeti'yi de getirmistir (#272, 1988) Yine Tenten'deki gibi aslinda uysal bir yaratik olan Yeti Krinhar'in etkisi altinda bir silah gibi kullanilmaktadir, karsilasma oldukca kisa surer elbette (Zagorluk da bir yere kadar ) 

Hikayenin guzel sonu sadece Zagor'un dusmani Krinhar ile siradisi karsilasmasi degil, serbest kalan Yeti'nin bundan boyle Amerika'da Sasquatch (ya da Koca Ayak ) olarak bilinecek olmasidir.

Elbette bipedal, iri-yari, ape benzeri bir yaratik olarak Koca Ayak ve Yeti benzetmesi kacinilmazdir; zaten Yeni Dunyanin cakma efsanesi Koca Ayak'in populerlesmesi de Eski Dunya partnerinden cok sonradir. Bu benzetmeyi ve kurulan iliskiyi Zagor'dan once Martin Mystere'de de gorebiliriz: Martin once Koca Ayaklarin aslinda Himayalardan gelen Yetiler oldugunu (#32 - 1984) cok sonralari ise Yetilerin siradisi kokenini (#87 -1989)  kesfeder . 

Yetimiz genelde kimseye zarari olmayan, dag baslarinda-dogada takilan, insanlar tarafindan yanlis anlasilmis canavarlarin en sevimlisidir. Eh bunun da populer kulturdeki muhtesem Himalayalar, Nepal-Tibet, dogayla ve kendisiyle barisik Budizm algisinin bir uzantisi oldugunu soylemek gerekir. 

Zagor vs Bataklik Canavari

Cizgi Roman sevenler arasinda geyigi cok yapilan konulardan biri Marvel ve DC evrenlerindeki kopya karakterlerdir; Hawkeye - Green Arrow, Aquaman - Namor ya da Flash-QuickSilver gibi. Bunlarin hangisin once geldigi kimin kimden caldigi bitmek tukenmez bir muhabbettir ve bunlardan biri de her iki evrenin Swamp Monster'lari (Bataklik Canavari) Man-Thing ve Swamp Thing'dir. Man-Thing 70'lerin basinda bir-iki ay once cikmis olsa da DC karsiligi kendisinden cok daha meshur ve populer olur. 

Elbette bir-iki ay karakter yaratmak icin yeterli bir sure degildir ve esasinda iki karakter de populer kulturun cesitli kanallardan urettigi genel bir bataklik canavari konseptinden beslenmektedir; bu yaratik su altinda nefes alabilen, amfibik, ya batakligin bitkileri ya da hayvanlari ile etkilesim icinde tasvir edilen ama her zaman insansi antropomorfik ozellikler tasiyan bir monster'dir. 

Yaratigin ilk populerligi ise 54 yapimi meshur 'Creature from the Black Lagoon' filmidir elbette: 

Ucan-kacan envai cesit canavarla bogusan Zagor'un bu canavari es gecmesi dusunulemez elbette, canavarin ilk kez gorulmesi 74 yilindaki 'Acque Misteriose' macerasindadir. Canavar birebir Black Lagoondaki gorunumundedir: 

Kaldi ki odunc alinan sadece yaratigin goruntusu degil Black Lagoon filminin konusu hemen hemen oldugu gibi (tekneyle yaratigin pesine dusen bilim adamlari, murettabat arasinda yasanan tartisma, canli yakalayip yakalamama vb.) Zagor'a uyarlanmistir. 

Ikinci karsilasma ise yillar sonra 89 yilindaki  L'avamposto dei mostri macerasidir. Bu seferki yaratik 50lilerin klasik black lagoon goruntusunden uzaklasmis, daha guncel bilim-kurgu imgelerine uyan bir yaratiktir. 

Yaratiklara karsi Zagor'un etik pusulasi da 15 yil icinde sasmistir. Ilk macerada tehlikeli gorulen yaratigi canli yakalamak isteyen bilim adamlarina karsi cikan Zagor ne pahasina olursa olsun yaratigi oldurmek emelindedir. Ikinci macerada ise asil dusman yaratiklari oldurmek isteyen askerlerdir aslinda. Yaratiklari canli yakalamak ister. Zagor'un bilime-bilim adamlarina bakisi da evrilmistir. Zagor ilk macerada bilim adamlarinin yaptiklarini gereksiz hatta kimi zaman zararli bir aktivite olarak gorurken -hatta tum tehlike bittikten sonra bir fanatik gibi bilim adamlarinin daha fazla calisma yapmasini engellerken- ikinci macerada kendisi canavar karsisinda varolussal/felsefi sorular sormaktadir. 

Bu sorgulama sureci ilginctir zira Zagor gibi cok ve cabuk uretilen-tuketilen CR'larda surekliklik kaygisi ve kurgusu zayiftir; 15 yil onceki maceranin tecrubeleri bir-iki cumlelik gonderme disinda silinmistir belleklerden. Tekrar tekrar ayni maceralarin yasanmasinda ya da kahramanin moral kaygilarinin degismesinde bu nedenle bir sakinca yoktur. 

Zagor'un Uzaylisi

Fumettilerin genel olarak populer kulturden ozel olarak da Hollywood'dan asiri 'etkilendikleri' yadsinamaz bir gercek. Tiplemeler, karakter ve kahraman yaratimi sureclerini gecen bu etkilenme bazen konu secimi ve tema alintilamalarina varabiliyor. Ozellikle yuksek uretim/tuketim baskisinin yasandigi karakterlerde bunlarin daha da belirgin olmasi kacinilmaz. 

Zagor karakteri de kendisinden cok once yaratilan ve Italya'da populer olan Amerikan cizgi romanlari Kizilmaske ve Tarzan'dan esinlenerek yaratilmistir. Baska kaynaklar da saymak mumkun ama ozellikle yerlilerle iliskisinden bir ormanda yasamasina, agaclardan agaclara atlamasindan savas cigligina giydigi ozel kostumden ismindeki manaya bu iki karakterin amalgami gibidir (Sadece cografya olarak Amerika'ya tasinmistir). 

Zagor'u ayriksi kilan sey ise kendisi degil dusmanlari olmustur (bana dusmanini soyle sana kim oldugunu soyleyeyim). Darkwood Ormani uzaylilardan, cilgin bilimadamlarina, vampirlerden hayaletlere envai cesit bilim-kurgu ve fantastik ogeler icerir. Bu kitsch birlesimdir Zagor'u populer kilan. Burada da yine populer kulture gonderilen selamlarla doludur hikaye, bir ornek verelim; "Gokyuzunden Dusen Ates" macerasindaki uzayli maskesiyle ve silahlariyla Predator filmine gonderilen acik bir selamdir: 

Maceranin ilerleyen bolumlerinde ise Zagor ve uzayli arasindaki iliski/mucadele adeta Uzay Yolu Orjinal Serinin en bilinen bolumlerinden Arena'daki Kirk/Gorn ikilisinin hikayesine donusur: 

Bir westernde beklenmeyecek bu unsurlar, populer alintilar, birlestirmelerle ortaya cikan tuhaf tablonun dinamizmi surukler Zagor'u. Ama belki de ayni nedenlerle Turkiye ve tum balkanlarda cok populerken Ingilizceye sadece sinirli sayida cevrilir, okunmaz ve hic bilinmez. Oyle ya populer kultur uretim menbai Amerika'nin bu siradisi kolajdan ne anlayacagi mechuldur. Bir Akdeniz anlatisi olarak kalir. 

Zagor'un Detaylari

Cok iyi bir Fumetti okuyucusu degilim, ama gorebildigim kadari ile Fumettilerin bir kisminda yaraticilarinin (hem cizer hem yazarlarin) bir BD (Bande Dessinee) albumundeki kadar olmasa da entellektuel cabalari ve emekleri var. Bir BD albumu kadar yogun bir caba beklemek adil ve gercekci degil zaten zira uretim-tuketim donguleri cok farkli. Senede bir defa cikan bir BD albumunde elbette cok daha fazla emek-arastirma olmasi gayet normal. Ote yandan hizli tuketim-talep uzerine kurulmus, her ay sayfalarca uretim bekleyen Italyan piyasasi bu kadar sabirli olamaz.

Yine de bazi enteresan detaylar gormek mumkun:

Zagor'un "Koydeki Gizem" macerasi Moldavya'dan Amerika'ya goc etmis ilk gocmenlerin basindan gecenleri anlatan bir hikaye. Kendilerinden hemen once gelenlerin kurdugu koydeki klisenin mimari detaylarindan (bir Ortodoks klisesi) koyun klise etrafinda kurgulanmis olmasina (post-endustriyel bati toplumlarindan en dindari olan Amerika'nin dindarlik nedenlerinden biri de tum ilk gocmen topluluklarinin etnisiteleriyle beraber kulturel kaygilarla dine sarilmasidir; genel bir sosyoloijik kural olarak gocmenler dindarlasirlar) pek cok detay Zagor'un hizli temposuna yedirilmis durumda.  

Her ne kadar ilk Romanya'li gocmenler Amerika'ya Zagor'un yasadigi dusunulen tarih diliminden sonra gelmis olsa da gocmenlerin bahsettigi savaslarin Osmanli-Rus savaslari olmasi cok muhtemel. Osmanli-Rus tepismesinden kacip Darkwood Ormanlarina gelmek de buyuk bahtsizlik olmali :) 

Hikayenin bu detaylari icin kucuk bir arastirma yapildigi asikar, peki ayni caba ceviri sirasinda gosterilmis mi?

Zannetmiyorum : Gocmenlerin yola ciktiklari sehrin adi Italyanca'si ile aynen korunmus ceviride. Lakin biraz arastirinca bunun "Kostence" oldugunu gormek mumkun.