Bir Kapagin Ardindan

Elime gecen albumun kapagini sanirim her Yuzbasi Volkan okuru taniyabilir:

Albumun ismi "The Aeronouts" aslinda biraz yaniltici, bu aslinda meshur Fransiz cizgi romani "Tanguy et Laverdure"  (Tanguy ve Laverdure)in iki orjinal albumunun biraraya getirilip Ingilizce basilmis hali (1973). 

T & L butun Fransiz-Belcika dergilerinin bir pilot kahraman sahip olma akimiyla dogmus bir cizgi roman. Pilote dergisinde 1957 yilinda yayina baslar. Rakipleri Buck Danny Spirou dergisinde 47 yilinda Dan Cooper ise Tintin dergisinde 54 yilinda dogmus. Bu siralamaya gore en gec yaratilan pilot kahraman aslinda. Bir diger ozelligi ise yerelligi; Buck bir Amerikali, Dan Kanadali iken T&L Fransiz pilotlerin maceralarini takip etmekte. 

Tanguy cesur, atilgan kisaca tam bir izci kahraman prototipiyken Laverdure iyi bir pilot olmanin yanisira biraz daha saf, gosteris budalasi ve -kendince- capkin bir karakter. Bu yuzden de serinin tum mizahi yukunu de omuzlamakta. Cizgi roman dunyasinin devleri tarafindan yaratilmis seri; Jean-Michel Charlier yazarligi ustlenirken cizerlik once Uderzo sonra onun tamamen Asterix'e odaklanmak istemesiyle Jije tarafindan gerceklesirilir. Ulkemizde de cesitli cocuk dergilerinde bir-kac macerasi zaman icersisinde yayinlanir.  

Gelelim Aeronots'un hikayesine; seri Fransa da cok populer olunca bir de dizisi cekilir ve bu dizi BBC'de yayinlaninca oldukca populer olur. Yayincilar bu yuzden diziyle beraber birbirleriyle baglantili iki orjinal albumu ( 11 - Destination Pacifique (Dargaud, 1969) ve 12 - Menace sur Mururoa (Dargaud, 1969)  ) tek buyuk album halinde yayinlar. Kapaktaki tipler ise cizgi romandaki karakterlerden ziyade birebir dizide oynayan oyuncularin modellenmesi aslinda. Diziyle birlikte pek cok orjinal T&L albumunde de benzer sekilde oyunculardan modellenen - ve oldukca basarili- kapaklar kullanilmis. 

Album aslinda bugunden bakinca oldukca politically incorrect gozukmekte; oncelikle kotu taraf olarak Fransa'nin Pasifik'te yapmaya calistigi nukleer testleri engellemek isteyen Japon kokenli bir orgut var ortada (insanlarin cografi olarak kendi bolgelerinde eski bir somurgeci gucun nukleer test yapmasini istememelerinden dogal ne olabilir ki) Albumdeki Fransiz komutanlar ise bunu post-kolonyal donemde olsalar bile dogal,  eski somurgeci-isgalci haklarinin uzantisi olarak gormekte: 

Gercekten de Fransa bugune kadar gerceklestirdigi onlarca nukleer bomba testinin buyuk cogunlugunu 60'li yillardan beri Pasifik'de gerceklestirir. Protestolarla karsilassa da testlerin guvenli oldugu iddasiyla onlarca yil bunlara kesintilerle de olsa devam eder. T&L albumleri de bu politik ortamdan ilham alarak tarihin dogru-ahlakli tarafinda kalma, kahramanlik yapma iddiasindadir. Oysa seneler sonra ortaya cikacaktir ki Fransa'nin testleri sonucu bolge radyoaktif limitlerin cok ustunde kirlenmis, Tahiti dahil pek cok cevre ulkede kanser vakalari artmistir. Tum surec sonuclari ve kirlenme oranlarini saklayan Fransiz devletinin ve ordusunun en kara sayfalarindandir.  

Ayrica albumlerde bu "kotu" Japonlar icin kullanilan oyle irkci-ayristirici kelimeler, tanimlamalar var ki bugun bunlarin ne kullanilmasi ne de savunulmasi mumkun : 

50 sene oncesinin zihniyeti, hakim mantalitesi deyip geciyoruz. Bunun disinda cizgi roman ustadlarin elinden ciktigi belli kendini okutan surukleyici bir macera. 

Bu etkileyici album kapagi ve diger bazi T&L album kapaklarindaki imza bizi Yves Thos ismine goturmekte, sanatci cok sayida film afisi, cizgi roman kapagi resimlemis. Kendine ait siteden bu eserlere buradan ulasilabilir: 

http://muse.free.fr/sites/yvesthos/NFillustrations.html

Bu kapaklar Volkan icin bol bol kullanilmis elbette;  ve biraz kirpilmis zira Tanguy tum ozellikleriyle Volkan karaketeri ile birebir ortusurken Laverdure'i karsilayacak bir karakter bulunmamakta, (bazen Nusret bu rolu ustelense de bu kadar civiklik-kepazelik bir turk subayina yakismaz diye dusunmuz olmali Ali Recan ki Nusret Laverdure'in kepazelikleri kadar ileri gitmemekte) O yuzden genellikle kapaklarda zavalli Laverdure'nin (ve tabi ki eser sahibi Thos'un imzasinin) silinmis oldugunu goruyoruz. Ortaya cikan bosluk kapatilirken arkadaki Tahiti'li kiz oldugu gibi birakilmis. 

Icerige gelince, bildigim kadariyla bu Pasifik macerasi Volkan icin kullanilmadi ama diger bazi T&L maceralari kare kare kopyalanarak Volkan'da bol bol kullanildi. Iste cesitli T& L albumlerinden Volkan'in pek cok macerasina kopyalanan bazi kareler: 

Volkan "Yildiz Savaslarina Giris" - T&L "L'école des Aigles"

Volkan "Yildiz Savaslarina Giris" - T&L "L'école des Aigles"

Volkan "Savasan Sahinler" - T&L "Mirage sur l'Orient"

Volkan "Turistik Dusman" - T&L "Les Pirates Du Ciel"

Bunlarin hepsininin dokumunu yapmak cok messakketli bir is o yuzden bazi albumlerden ornekler vermekle yetinelim. 

Son olarak, bambaska bir macerada Volkan'in konuyla ilgili baska bir soylemde sarfettigi cumleyle bitirelim: 

Volkan'in bahsettigi tekne batirma olayi bu nukleer denemelere karsi cikmak icin Yeni Zelenda'dan tam da albumlerin gectigi Moruroa'ya dogru yola cikmak uzere olan Greenpeace gemisi Gokkusagi Savascisi'nin Fransiz tarafindan sabote edilmesi olayina atif yapmakta. 

Neyse ki cizgi roman kahramanalri artik Nukleer Bomba testlerini savunmak zorunda kalmiyor. 

Kaynaklar : 

https://downthetubes.net/?p=109663

http://www.jmcharlier.com/tanguy_laverdure_uderzo.html

https://www.theguardian.com/world/2013/jul/03/french-nuclear-tests-polynesia-declassified

Asterik'ten Once

Eski Ingiliz cizgi romanlarini karistirirken rastladim bir-kac sayfasina; ilk tepkim ne kadar Asteriks'e benziyor oldu. Bir kac sayi sonra ise 'bariz Asterix'den etkilenmisler, ya da Uderzo'yu taklit etmeye calismislar'a dondu. Zira sayfalarda o donem yayinlanan butun Ingiliz cizgi roman dergilerinde oldugu gibi herhangi bir kunye yoktu. Cizgi Romanin adi 'Paladin the Fearless' olarak geciyordu, yani 'Korkusuz Sovalye':

Ingiliz cizgi roman tarihiyle ilgili yazilar yazan birkac blogda buldum sonra isin dogrusunu, cizer gercekten Uderzo'ydu. Asterix'den once, cok gencken yaptigi bir isti ve stil, konu ve cizim olarak cok ortusuyordu. Goscinny ile birlikte harikalar yaratmadan onceki bir doneme aitti cizgi roman. Orjinal adi Belloy'du. Bir baska cizgi roman ustadi Charlie senaryoyu yazmisti ve 50-58 yillari arasinda toplam 4 macera yayinlamislardi.

Bu maceralardan ikisi Ingiliz dergisi Valiant'da 62-63 yillarnda bir Anglo-Sakson kahramani olarak yani Ingilizlestirilerek - millilestirilerek yayinlanmisti (60'larda yabanci cizgi romanlara yerli isim vererek yayinlamak bize has bir sey degil  :) ) 

Sakson Superman'i

Benzer temalar icermekteydi, iki bekar erkek arkadas vardi cizgi romanin odaginda. Obeliks gibi insan ustu guclere sahip Paladin ve yasli dostu Cedric. Ortacagda gecen hikayelerde yine buyu, sovalyeler, prensesler, isgalci kabileler, korsanlar vardi.

Cedric mizah ureten bir karakterdi: dusmeleri kalkmalariyla klasik slapstick sakarliklariyla; kendini dev aynasinda gormesi, boburlenmesi ile uretilen oldukca doneme ait -simdi guldurmeyen bir mizah.

Mizahi Asteriks'le kiyaslanacak olcude olmadigindan olsa gerek dort macera sonunda Asteriks' giden yolda bir ara durak-bir dipnot olarak yayin hayatina veda etmisti. 

Uretken bir deha : Goscinny (2)

Ilk bolumden devam...

Ve sonunda dunyaca unlu Asteriks ortaya cikar; asagida Goscinny'nin orjinal sinopsis ve sonrasinda detayli seneryo calismasi gozukmekte. Ilk sinopsisden sonra Uderzo karakterler uzerinde calisir sonrasinda da detayli senaro yazilir. Sol sutuna panelin icerigi ve buyuklugu tanimlanirken sag sutuna ise diyaloglar ve aciklamalar yazmaktadir. 

Ve sonucda ortaya cikan muhtesem seriden bazi orjinal sayfalar.

Asteriks dunyanin cesitli dillerine cevrilir ve yayinlanir cok populer olur ama ilk basta yayincilar tereddutle yaklasir tercume isine. Ornegin Ingilizce cevirisi seneler sonra gelir zira ilk basta Goscinny'nin dille-sivelerle oynamasi, mizahta dile verdigi agirlik, yapilan kelime oyunlari ve Fransiz kulturune-tarihine atif yapan espriler yuzunden tercume edilemez olarak nitelendirilir. Kitap olarak cevirisi 69'a kadar gecikir. 

Ama oncesinde Ingiltere'de yayinlanan cesitli dergilerde 'Little Fred' ya da 'Beric the Bold' isimleriyle onaylanmamis cevirileri yapilir.  Ilginctir ki bunlarda Asteriks cografya olarak da Fransa'dan Britanya'ya tasinmistir. Obeliksin ismi de bu milliyetci cevirinin etkisiyle 'Son of Boadicea' olarak degistirilmistir (Boadicea Romalilara karsi savasmis bir Kelt kralicesidir). 

Goscinny kutuphanesinden... Asteriks'i yazarken faydalandigi Roma tarihi uzerine bazi kitaplar

Dunya dillerinden Asterikler

Ve diger calismalari: 

Signor Spaghetti - Dino ile

Morris ile Redkit

Goscinny'nin kutuphanesinden Redkit seneryolari icin faydalandigi bazi kitaplar

Tabary ile Iznogoud

60 yilindan itibaren uzun sure Pilote dergisinin editorlugunu Charlier ile birlikte yurutur ve dergiye yone verir. Uderzo cizdigi bu kapakta Goscinny ve Charlier 'i resmetmistir (sefler savasina atifla) 

 

Uretken bir deha : Goscinny

(Asagidaki bilgiler ve resimler "Astérix in Britain: The Life and Work of René Goscinny" sergisinden derlenmistir)

Goscinny'nin yazarlik yonu hepimizin malumu ama kariyerine hem yazar hem de cizer olarak baslamis; daha cok genc yasta yaptigi cizimlerde donemin savas atmosferinin (2.dunya savasi) yankilarini gormek mumkun : 

Savas ertesi donemde New York'a tasinir ve bir sure burada illustrasyonlar yaparak gecinir (45-51 yillari arasinda); bu surecte daha sonra MAD dergisini yaratacak olan Havery Kurtzman ve baska yazar-cizerlerle tanisir: 

New Yorker'da yayinlanmayan karikaturleri

Belcika'ya donusunde cesitli gazete ve dergilerde yayimlanmis tamamini kendi yazip cizdigi tek cizgi roman dedektif 'Dick Dicks': 

Yetenekli bir cizer de olmasina ragmen 50'li yillardan itibaren yazarliga agirlik vermeye baslar. Erken donem yazar-cizer isbirliklerinden birini daha onceden tanistigi Jije ile yapar. Iyi ki de bu yolu tercih eder zira bundan sonra tamamen yazarliga agirlik verecektir ve bircok cizerle yaptigi isbirlikleri sonucu pek cok seriye yazar olarak imza atacaktir: 

ilk Westernlerden Jerry Spring'in orjinal sayfalarindan (56 yili)  

Uderzo ile isbirlikleri ise Asterix'den cok daha oncesine dayanir : ilk yarattiklari karakterlerden Pistolet (52) :

sonrasinda da Oumpah-Pah elbette (59) : 

Devam edecek...

Asterix ve Duvar

 Asterix serisinin besinci kitabi (Asteriks Galya Turu - Asterix and the Banquet) Romalilarin bir turlu yenemedikleri Galyalilari insa ettikleri buyuk bir duvarla koye hapsetmeleriyle baslar. Asteriks ve Obeliks, duvarin kendilerini durduramayacagini iddia edip istedikleri an koyden cikabileceklerini soylerler ve bunun uzerine Romalilarla bahse girerler. Asil macera da (Meshur Tour de France'e gonderme olan Galya Turu kismi) bundan sonra baslar. 

Hikayeyi cocuklugumda ilk okudugumda bu duvar isine pek bir anlam verememistim ; oyle ya kahramanlarimiz istedikleri an serbetlerini icip duvari asabilirlerdi. Duvarin onemini ve sembolizmini yillar sonra ancak Sezar'in Galyalilarla olum-kalim savasi olan Alesia Muharebesini okuyunca anlayabildim. Sezar buyuk bir devlet semsiyesi ya da onder altinda birlesmemis Galyalilari kabile kabile ortadan kaldirirken -ya da anlasarak kendi safina cekerken- Galyalilar sonunda Vercingetorix'in onderliginde toparlanirlar ama Sezar onlari Alesia'da kusatir. Ac kalmalarini ve teslim olmalarini saglamak icin de bu kucuk kale-yerlesim biriminin cevresine kisa surede buyuk bir duvarla tahkim eder. Hatta disaridan gelecek yardimi, biriklerine olasi bir saldiriyi engellemek icin bir de dis duvar-tahkimat yaptirir ve bunlarin icinde bekler. 

Uzun lafin kisasi 'Duvar' aslinda Sezar'in askeri dehasinin urunudur ve basarili olmustur, ve tum Galya Romalilarin egemenligine girer; Vercingetorix ise teslim olur. 

Goscinny - Uderzo ise zeka dolu bir gondermeyle Galyalilarin yenilgisine neden olan 'Duvar' stratejisini ters yuz ederek kahramanlarimizin alay konusu yaptiklari, eglendikleri bir nesneye donusturerek hem tarihi silbastan yazarlar hem de Galyalilarin milli hassasiyetlerini tamir ederler. Tarihte direnen Galyalilari acliga mahkum eden duvar Asteriks ve Obeliks'in ziyafet turuna vesile olur. 

Kaplanlar

Cizgi Roman kahramanlarinin cesitli yirtici hayvanlarla karsilasmasi kahraman anlati geleneginin bir devami, uzantisi aslinda. Herkul'den Samson'a her turlu anlatimizda, mitolojik hikayelerimizde yarattigimiz kahramanlar kendilerini ispat edebilmek icin muhakkak hayali veya gercek yirtici bir hayvanla, bir "canavar"la karsilasmistir. Anlatilarin arkaik modelini, izini de Gilgamis'in canavarlarla mucadelelerine kadar surmek mumkun. Bunun temelinde de hem insanoglunun dogadan henuz yalitilmadigi arkaik donemlerde bu hayvanlarla sikca karsilastigi rekabetin-mucadelenin izdusumu hem de vahsi doganin sakladigi gizemlerden duyulan korku & heyecan yatmakta.

Bu baglamda kaplan yasayan en buyuk yirticilardan olarak hemen hemen her cizgi romanda kahramanlarin  karsilasabilecegi bir rakip, asagida sadece bir-kaci derlenmis durumda:  

En Kolay Karsilasma :

Elbette ne kadar guclu olurlarsa olsunlar Super-guclu kahramanlar icin kaplanlar cok birsey ifade etmez, sadece mizah unsuru olabilirler: Uderzo - Asterix and the Magic Carpet (1987) ve Peyo - The Twelve Tasks of Benoît Brisefer (1966) :

En Sacma Karsilasma :

Tenten'in henuz sevdigimiz-bildigimiz en popular albumlerinden once daha hangi dogrultuda olgunlasacaginin-geliseceginin belli olmadigi erken donem albumlerindedir bu karsilasma. Aslinda simdi baktigimizda Tenten'e yakismayan absurdlukte bir 'gag' bir kaplana deli gomlegi giydirebilmek: Tenten - Cigars of the Pharaoh (1934)

En Siradan Karsilasma:

Uzaylilardan Yetiye kadar turlu dusmanla savasan Zagor icin elbette en kolay rakiplerden biridir bir-kac kaplan. Neyse ki sonrasinda olaylar daha fantastik bir dogrultuda gelisir:

Yerli kahramanlarimza da goz atmakta fayda var:

En Etimolojik Karsilasma:

Cesitli Karaoglan maceralarinda kaplanlar zaten vardir ama benim enteresan buldugum asagidaki kisim, aslinda bir kaplan olmayan "kara-kaplan" (Acuna Bedel Ogul):

Yalaz neden kaplan sozcugunu kullanmis olabilir? Aklima gelen tek olasilik kelimeyi Oz-Turkce kabul ettigi icin "panter" ya da "leopar" kelimesi yerine bunu kullanmis olabilecegidir. Karaoglan'da sikca kullanilan Acun, Albiz, Tamu gibi kelimlerle yaptigi gibi daha otantik bir tad yakalayabilmek icin kullanilmis olabilir. Halbuki bu hayvan icin cok eskiden beri Turkce'de kullanilagelen oldukca guzel bir kelimemiz var zaten  : "Pars".

En Fantastik Karsilasma:

Elbette en tartismasiz fantastik yerli karsilasma Hizir Bey'in Rusya macerasidir. Talat Gureli  Osmanli tarihine sigmayan maceraci kalemiyle Hizir Bey'in karsisina kilic-disli bir kaplan cikarir.

Meraklisi icin Pars kelimesinin kokeni ve yuzyilladir Turkce'de kullanimi: 

http://www.nisanyansozluk.com/?k=pars